Rečnik mobilnih i telekomunikacionih pojmova
Jasna i jednostavna objašnjenja tehničkih skraćenica, mrežnih standarda i hardverskih specifikacija — od 1G do VoWiFi, sa direktnim linkovima na odgovarajuća detaljna objašnjenja.
1G (Prva generacija)
Prva generacija bežične mobilne telefonije zasnovana na analognom prenosu glasa (standardi NMT, AMPS, TACS). Nije podržavala prenos podataka ni SMS.
2G (Druga generacija)
Druga generacija mobilnih mreža koja je uvela digitalno šifrovanje glasa, SMS poruke i prve paketske podatke (GPRS i EDGE) putem GSM i CDMA standarda.
3G (Treća generacija)
Generacija mobilnih mreža (UMTS, WCDMA, HSPA) koja je donela stvarne širokopojasne brzine interneta i omogućila mobilno surfovanje, e-poštu i video pozive.
4G / LTE
Long Term Evolution standard baziran u potpunosti na IP protokolu. Donosi brzine od preko 100 Mbps, agregaciju nosilaca (Carrier Aggregation) i nisku latenciju.
5G NSA (Non-Standalone)
Prelazna implementacija 5G mreže gde se 5G radio pristup (NR) oslanja na postojeće 4G LTE jezgro za kontrolne signale.
5G SA (Standalone)
Čista 5G arhitektura sa namenskim 5G jezgrom (5GC) koja pruža pun potencijal: ultra-nisku latenciju (<5ms), masivni IoT kapacitet i network slicing.
6G i 5G-Advanced
Buduće generacije telekomunikacija: 5G-Advanced (3GPP Release 18+) uvodi integraciju veštačke inteligencije, dok 6G istražuje terahercne frekvencije i integraciju sa satelitima.
A2DP
Advanced Audio Distribution Profile — Bluetooth profil namenjen bežičnom prenosu visokokvalitetnog stereo zvuka sa telefona na slušalice ili zvučnike.
ANC (Active Noise Cancellation)
Aktivno poništavanje spoljašnje buke pomoću mikrofona koji registruju okolne zvuke i emituju zvučni talas u kontra-fazi radi neutralizacije.
AOSP (Android Open Source Project)
Osnovni kod otvorenog koda operativnog sistema Android koji održava Google. Ne uključuje Google mobilne servise (GMS) niti vlasničke drajvere.
APN (Access Point Name)
Pristupna tačka mreže koja konfiguriše putanju podataka između mobilnog uređaja i javnog interneta ili interne operaterske mreže.
AMOLED / Super AMOLED
Tehnologija aktivne matrice organskih svetlećih dioda. Svaki piksel emituje sopstvenu svetlost, što omogućava beskonačan kontrast i savršeno crnu boju.
Band (Frekvencijski opseg)
Standardizovani raspon radio frekvencija (npr. Band 20 na 800 MHz ili Band 7 na 2600 MHz) na kojima mobilni operateri emituju signal.
Baseband procesor
Specijalizovani procesor i prateći softver zadužen za upravljanje radio komunikacijom, antenama i signalima mobilne mreže u uređaju.
Bluetooth LE Audio
Novi Bluetooth audio standard koji koristi energetski efikasan LC3 kodek, omogućava duže trajanje baterije i podržava deljenje zvuka (Auracast).
CDMA (Code Division Multiple Access)
Tehnologija prenosa signala sa višestrukim pristupom zasnovana na kodnoj podeli, dominantno korišćena u SAD i delovima Azije (Verizon, Sprint) nasuprot GSM-u.
Dual SIM (DSDS / DSDA)
Mogućnost telefona da koristi dve kartice istovremeno. DSDS (Dual SIM Dual Standby) deli jedan radio modul, dok DSDA poseduje dva nezavisna primopredajnika.
EDGE (Enhanced Data rates for GSM Evolution)
Nadogradnja 2G GSM mreže (nazivana 2.75G) koja je uvela napredniju modulaciju i omogućila teorijske brzine prenosa podataka do 236 kbps.
eSIM (Embedded SIM)
Integrisani elektronski čip unutar uređaja na koji se korisnički profil preuzima softverski putem QR koda, bez fizičke plastične SIM kartice.
ETSI
Evropski institut za telekomunikacione standarde — ključna organizacija zaslužna za standardizaciju GSM-a i evropskih telekomunikacionih normi.
GPRS (General Packet Radio Service)
Tehnologija paketskog prenosa podataka nadograđena na GSM mrežu (2.5G) koja je omogućila stalnu vezu sa internetom i prenos podataka po kilobajtu.
GPS / GLONASS / Galileo
Globalni navigacioni satelitski sistemi (GNSS) koji omogućavaju prijemnicima u telefonu precizno određivanje geografskih koordinata i nadmorske visine.
GPU (Grafički procesor)
Specijalizovano računarsko jezgro unutar SoC-a zaduženo za renderovanje 2D/3D grafike interfejsa, video igara i ubrzavanje vizuelnih kalkulacija.
GSM (Global System for Mobile Communications)
Drugogeneracijski digitalni standard razvijen u Evropi koji je standardizovao SIM kartice, međunarodni roming i postao najrasprostranjenija mreža na svetu.
HSPA / HSPA+ (3.5G)
High Speed Packet Access — evolutivni korak 3G mreža koji je omogućio brzine preuzimanja od 7.2 Mbps do 42 Mbps na HSPA+ mreži.
IMEI (International Mobile Equipment Identity)
Jedinstveni 15-cifreni identifikacioni broj svakog mobilnog uređaja koji služi operaterima za prepoznavanje uređaja na mreži i blokadu ukradenih telefona.
IMS (IP Multimedia Subsystem)
Arhitektonski okvir u mobilnim mrežama koji omogućava isporuku multimedijalnih servisa (poput glasa i videa) preko čistog IP protokola (osnova za VoLTE).
IP sertifikat (IP67 / IP68)
Ingress Protection ocena otpornosti uređaja na prodor čvrstih čestica (prašina, prva cifra) i vode (druga cifra) pod kontrolisanim laboratorijskim uslovima.
IPS LCD
In-Plane Switching tečni kristalni displej sa pozadinskim osvetljenjem koji pruža široke uglove gledanja i prirodnu reprodukciju boja.
Li-ion / Li-Po baterija
Litijum-jonske i litijum-polimerske punjive baterije visoke energetske gustine koje napajaju savremene pametne telefone, sklone degradaciji kroz cikluse punjenja.
LTE-Advanced (LTE-A)
Napredna evolucija LTE mreže koja spaja više frekvencijskih opsega (Carrier Aggregation) i dostiže brzine preko 300 Mbps uz stabilniju vezu.
mAh (Miliamper-čas)
Jedinica električnog naelektrisanja koja opisuje kapacitet baterije. U kombinaciji sa radnim naponom (V) definiše ukupnu skladištenu energiju u vat-časovima (Wh).
Megapiksel (MP)
Mera rezolucije senzora kamere (1 MP = milion piksela). Broj megapiksela ne garantuje kvalitet fotografije bez odgovarajuće veličine senzora, optike i obrade.
MIMO (Multiple-Input Multiple-Output)
Tehnologija višestrukih predajnih i prijemnih antena (npr. 4x4 MIMO) koja omogućava slanje više paralelnih tokova podataka na istoj frekvenciji.
Modem
Komponenta (često integrisana u SoC) koja vrši modulaciju i demodulaciju digitalnih podataka u radio-talase mobilne mreže (2G/3G/4G/5G).
NFC (Near Field Communication)
Bežična tehnologija kratkog dometa (nekoliko centimetara) koja omogućava beskontaktna plaćanja telefonom, uparivanje uređaja i očitavanje tagova.
NMT (Nordic Mobile Telephone)
Pionirski analogni 1G standard razvijen u nordijskim zemljama. Prvi mobilni sistem u Srbiji i Jugoslaviji (NMT 450 mreža puštena u rad 1994).
OLED (Organic Light Emitting Diode)
Ekran sastavljen od organskih materijala koji samostalno svetle. Donosi izuzetnu energetsku efikasnost pri tamnim pozadinama i fleksibilnost (preklopni ekrani).
OTA ažuriranje (Over-the-Air)
Bežična isporuka operativnog sistema i bezbednosnih zakrpa direktno na telefon preko interneta, bez potrebe za povezivanjem sa računarom.
PPI (Pixels Per Inch)
Gustina piksela po inču ekrana. Viši PPI označava oštriji tekst i finije detalje na ekranu bez vidljive pojedinačne strukture piksela.
Qi i Qi2 bežično punjenje
Globalni standard za induktivno bežično punjenje. Qi2 uvodi magnetno poravnanje (MPP profil) koje osigurava optimalan prenos energije i manje zagrevanje.
RAM memorija
Radna memorija sa brzim pristupom u kojoj se drže aktivni sistemski procesi i otvorene aplikacije radi nesmetanog višezadaćnog rada (multitasking).
RCS (Rich Communication Services)
Savremeni naslednik SMS-a koji podržava visoku rezoluciju medija, potvrde o čitanju, grupna ćaskanja i enkripciju putem interneta.
Refurbished (Obnovljeni uređaji)
Korišćeni telefoni koji su fabrički ili servisno pregledani, testirani, popravljeni i dovedeni u garantovano ispravno stanje pre ponovne prodaje.
Roaming (Roming)
Korišćenje mobilnih usluga (pozivi, poruke, prenos podataka) van matične mreže i teritorije operatera putem ugovornih mreža stranih operatera.
SAR (Specific Absorption Rate)
Stopa specifične apsorpcije radio-frekventne energije u ljudskom telu pri korišćenju telefona, strogo regulisana međunarodnim zdravstvenim standardima.
SIM (Subscriber Identity Module)
Pametna kartica koja bezbedno čuva međunarodni identifikacioni broj mobilnog pretplatnika (IMSI) i kriptografski ključ za prijavu na mrežu.
SMS (Short Message Service)
Usluga kratkih tekstualnih poruka do 160 sedmobitnih karaktera preko signalnog kanala GSM mreže, nastala ranih devedesetih godina prošlog veka.
SoC (System-on-Chip)
Integrisano kolo koje na jednom silicijumskom čipu objedinjuje procesor (CPU), grafički čip (GPU), modem, memorijski kontroler, ISP i NPU.
Symbian OS
Dominantni mobilni operativni sistem ranih 2000-ih (korišćen u Nokiji, Sony Ericssonu), poznat po efikasnom trošenju resursa i S60 korisničkom interfejsu.
T9 prediktivni unos
Sistem koji je omogućio brže kucanje SMS poruka na numeričkoj tastaturi sa 9 tastera predviđanjem reči na osnovu unetih pritisaka i rečnika.
UFS (Universal Flash Storage)
Standard za brzu internu fleš memoriju u telefonima sa punim dvosmernim prenosom podataka (full-duplex), naslednik starijeg eMMC standarda.
UMTS (Universal Mobile Telecommunications System)
Evropski 3G mrežni standard zasnovan na WCDMA tehnologiji koji je doneo znatno veće brzine prenosa i standardizovane multimedijalne servise.
USB Power Delivery (USB-PD / PPS)
Protokol brzog punjenja preko USB-C kabla koji dinamički pregovara napon i jačinu struje do 240W. PPS omogućava fino podešavanje u koracima od 20 mV.
UWB (Ultra-Wideband)
Radio tehnologija širokog spektra koja meri vreme leta signala (Time-of-Flight) sa centimetarskom preciznošću za pronalaženje predmeta (npr. AirTag, SmartTag).
VoLTE (Voice over LTE)
Tehnologija prenosa glasa preko paketske 4G LTE mreže koja donosi čist HD zvuk, brže uspostavljanje poziva i mogućnost istovremenog korišćenja interneta tokom razgovora.
VoWiFi (Voice over Wi-Fi)
Mogućnost obavljanja telefonskih poziva i slanja SMS poruka preko lokalne Wi-Fi mreže na lokacijama gde je mobilni signal slab (podrumi, izolovane zgrade).
WAP (Wireless Application Protocol)
Pionirski protokol s kraja devedesetih koji je omogućavao pregled pojednostavljenih tekstualnih mikro-veb stranica (WML) na crno-belim ekranima ranih telefona.